Kronika rodziny Ledermanów i historia kamienicy w Czempiniu (1892–1942)

Rodzina Ledermanów zapisała się w historii Czempinia jako ostatnia pełna komórka rodzinna wyznania mojżeszowego w tym mieście. Losy poszczególnych członków tego rodu – od rzemieślniczych początków, przez sukcesy handlowe i służbę wojskową, aż po kryzys finansowy lat 30. i urzędową stygmatyzację w czasie II wojny światowej – stanowią bezpośrednie odzwierciedlenie dziejów mniejszości żydowskiej w Wielkopolsce.

Historia własnościowa kamienicy przy Rynku

Z życiem i działalnością gospodarczą rodziny Ledermanów nierozerwalnie wiązała się nieruchomość położona przy czempińskim Rynku. Rejestry, księgi meldunkowe oraz dokumenty historyczne pozwalają odtworzyć pełną, dokładną chronologię właścicieli tej kamienicy. Sekwencja zmian własnościowych przedstawia się następująco:

Appolooniusz Hierowski – pierwszy odnotowany w tej sekwencji właściciel nieruchomości.
Matthias Hierowski oraz Dorota Dałkowska – kolejni sukcesorzy władający budynkiem.
Franz Matecki oraz Julianna z domu Helmanowicz – małżeństwo, które przejęło prawa do obiektu w drodze kolejnych przekształceń własnościowych.
Israel Silberstain oraz Mathylda z domu Cohn – pierwsi właściciele pochodzenia żydowskiego na tej liście, prowadzący w tym miejscu wcześniejszą działalność.
Wladislaus Meyza – kolejny właściciel, który przejął prawa majątkowe do kamienicy po rodzinie Silberstainów.
Johan Bentlich – następny w sukcesji właściciel nieruchomości przy Rynku.
Julius Teschke – właściciel, od którego bezpośrednio odkupiono prawa do budynku.
Louis Lederman – senior rodu Ledermanów, który odkupił nieruchomość od Juliusa Teschke, lokując w niej dom rodzinny, dwa sklepy handlowe oraz przyjmując pod wspólny dach swoją teściową, Jette Aron.
Jadwiga (Helwig) Lederman, zamężna Leperhutt (właśc. Lehrhaupt) oraz Hendryk Lehrhaupten – córka Louisa wraz z mężem, którzy przejęli zarząd i własność nad rodzinną kamienicą oraz sklepem po śmierci seniora.
Skarb Państwa – ostateczny podmiot, na rzecz którego przeszła własność nieruchomości w wyniku powojennych procesów nacjonalizacyjnych i regulacji prawnych dotyczących mienia opuszczonego.

Pochodzenie rodziny i profil gospodarczy

Założyciel czempińskiej linii rodu, Ludwik (Louis) Ledermann, urodził się 18 lipca 1864 roku w Kobylinie w powiecie krotoszyńskim. Był synem tamtejszego krawca Falka Ledermanna oraz Rosalii z domu Kroh. Louis również wyuczył się zawodu krawca. Jego status zmienił się 9 lutego 1892 roku, gdy w Urzędzie Stanu Cywilnego w Czempiniu zawarł związek małżeński z Pauline Aron. Paulina (ur. 8 września 1860 roku w Czempiniu) była córką Selmy z domu Koch oraz zmarłego handlarza końmi Isidora Arona. Świadkiem na ich ślubie był m.in. Falk Ledermann, krawiec z Mogilna.

Po ślubie Louis Ledermann osiadł w Czempiniu we wspomnianej kamienicy przy Rynku 27. Zmienił branżę i rozwinął tam działalność handlową. Prowadził dwa sklepy stacjonarne, w których oferował towary bławatne, maszyny do szycia, wirówki oraz rowery. Dodatkowo prowadził handel obwoźny po okolicznych wsiach, wykorzystując transport konny. W oknie swojego sklepu umieścił rymowaną informację handlową: „…Machiny kolorowe, ubranie dla chłopca, i dla dorosłych”.

Z małżeństwa z Pauliną urodziło się pięcioro dzieci:

Jakob (ur. 6 stycznia 1894),
Karl (Karol) (ur. 2 maja 1896),
Leo (ur. 21 czerwca 1898),
Doris (ur. 18 grudnia 1900),
Hedwig (Jadwiga) (ur. 28 lipca 1902).

Wszyscy oni, wraz z seniorką rodu Jette Aron (wdową urodzoną w 1832 roku), tworzyli wspólne, wielopokoleniowe gospodarstwo domowe przy Rynku pod numerem 27.

Służba wojskowa i kariera lotnicza Jakoba Ledermanna

Najstarszy syn, Jakob, zdobył wykształcenie pedagogiczne i pracował jako nauczyciel szkoły ludowej (Volksschullehrer). W trakcie I wojny światowej przeszedł elitarne przeszkolenie dla pilotów myśliwskich. W 1917 roku szkolił się w Elblągu, Bydgoszczy oraz w szkole lotniczej w belgijskim Nivelles, po czym trafił do eskadry Jagdstaffel 13, wchodzącej w skład Jagdgeschwader 2. Jako żołnierz pochodzenia żydowskiego spotykał się z systemową dyskryminacją i był pomijany przy awansach oficerskich.

Mimo to odniósł udokumentowane sukcesy w walkach powietrznych. Zestrzelił trzy samoloty alianckie: jeden francuski myśliwiec typu SPAD, jeden opancerzony dwumiejscowy samolot rozpoznawczy oraz maszynę pilotowaną przez francuskiego asa lotnictwa, porucznika Thomasa. Podczas tej ostatniej potyczki samolot Jakoba odniósł liczne uszkodzenia, a on sam został ciężko ranny w nogę, po czym przymusowo lądował na terytorium wroga. Trafił do niewoli, przeszedł pięć operacji chirurgicznych i był maltretowany przez strażników ze względu na swoją nieugiętą postawę. Do kraju wrócił w 1919 roku jako ciężki inwalida wojenny. Wcześniej, przed zakończeniem działań wojennych, zapisał się w pamięci mieszkańców Czempinia, lądując wojskowym dwupłatowcem bojowym na miejskiej łące u zbiegu ulic Kuczmerowicza i Ogrodowej. Wydarzenie to zgromadziło na miejscu rzeszę lokalnych gapiów.

Za wykazaną waleczność, 16 września 1918 roku w Wielkiej Kwaterze Głównej nadano mu prestiżowe odznaczenie wojskowe: Puchar Honorowy za Zwycięstwo w Walce Powietrznej (Ehrenbecher für den Sieger im Luftkampfe). W okresie międzywojennym zamieszkał w Berlinie, gdzie zaangażował się w działalność Związku Żydowskich Żołnierzy Frontowych (Reichsbund jüdischer Frontsoldaten). Mimo częściowego niedowładu nogi, w sierpniu 1924 roku wystartował w zawodach szybowcowych w regionie Rhön na bezogonowym szybowcu „Berlin” konstrukcji Espenlauba. Zdobył tam cztery nagrody krajowe, mimo że z przyczyn technicznych dwukrotnie ulegał wypadkom lotniczym.

Funkcje społeczne i kryzys finansowy lat 30.

Na przełomie lat 20. i 30. liczba żydowskich mieszkańców Czempinia gwałtownie spadła – w 1931 roku w mieście żyło zaledwie 14 osób tego wyznania. Lokalna gmina utraciła autonomię i na mocy rozporządzeń państwowych została włączona do struktur Gminy Wyznaniowej w Lesznie. Zarząd w Lesznie mianował wówczas Louisa Ledermana oficjalnym zastępcą i reprezentantem interesów mniejszości żydowskiej w Czempiniu.

Do obowiązków Ledermana należało zarządzanie kasą administracyjną, nadzór nad stanem technicznym nieruchomości gminnych (synagogi i cmentarza) oraz ściąganie czynszów od lokatorów. W 1933 roku zarząd z Leszna wystosował do niego oficjalne upomnienie, przypominając, że zgodnie z prawem wszelka korespondencja urzędowa musi być prowadzona w języku polskim, a nie niemieckim, sugerując jednocześnie, by w pisaniu pism pomagał mu współwyznawca, pan Zaks. W zachowanej korespondencji Louis Lederman regularnie interweniował w sprawach socjalnych – m.in. wnioskował o przyznanie zapomogi dla Augusty Brummer (wdowy po wieloletnim kantorze) oraz osobiście chronił jej spokój przed roszczeniami rzemieślnika nazwiskiem Schnabel.

Wielki kryzys gospodarczy dotknął jednak samego Louisa. W grudniu 1934 roku podeszły wiek i całkowity brak dochodów doprowadziły go do ubóstwa. Nie był on w stanie opłacić kwartalnego podatku lokalowego w kwocie 8,86 zł. Władze Gminy Wyznaniowej w Lesznie odnotowały wówczas oficjalnie: „Gmina tut. zmuszona była wstrzymać egzekucję o zaległy podatek lokalowy kwartalny w kwocie zł. 8.86, ze względu na to, iż p. Lederman nie posiada żadnego majątku ruchomego, z którego możnaby ściągnąć powyższą należność”.

Mimo trudności, 11 listopada 1934 roku rodzina świętowała ślub najmłodszej córki, Jadwigi, która wyszła za mąż za krawca Henryka Leshaupta (w późniejszych rejestrach własnościowych i dokumentach urzędowych podpisywanego jako Henryk Lehrhaupt). Świadkiem na tym ślubie był brat panny młodej, Karol, który przybył w tym celu z Berlina.

Ludwik (Louis) Ledermann zmarł niespełna dwa lata później, 15 października 1936 roku o godzinie 11:00 w swoim mieszkaniu w Czempiniu, w wieku 72 lat. Zgłoszenia zgonu w Urzędzie Stanu Cywilnego dokonał dwa dni później jego zięć, Henryk Lehrhaupt. W momencie śmierci Ludwik był wdowcem po Paulinie z domu Aron, która zmarła wcześniej w Poznaniu.

Ceremonia pogrzebowa Ludwika Ledermanna miała wymiar symboliczny dla całej lokalnej społeczności wyznania mojżeszowego – był to ostatni pochówek, jaki odbył się na cmentarzu żydowskim w Czempiniu. Po jego odejściu, zięć wraz z córką Jadwigą przejęli formalnie prowadzenie rodzinnego interesu handlowego oraz zarząd nad kamienicą przy Rynku.

Okres II wojny światowej i likwidacja mniejszości

U schyłku dwudziestolecia międzywojennego społeczność żydowska w Czempiniu przestała praktycznie istnieć – w 1939 roku synagoga wraz z domem rabina została sprzedana a w mieście pozostały zaledwie 4 osoby wyznania mojżeszowego. W czasie okupacji niemieckiej bóżnica została zrównana z ziemią.

Wojenna machina Trzeciej Rzeszy dotarła także do dzieci Louisa, które przed laty opuściły rodzinne miasto. Świadczy o tym urzędowy dokument z okresu Holokaustu: 30 marca 1942 roku Urząd Stanu Cywilnego Berlin-Schöneberg naniósł na akt urodzenia Leona Ledermanna (młodszego syna Louisa) przymusowy dopisek. Na mocy nazistowskiego dekretu dyskryminacyjnego z 1938 roku, został on zmuszony do oficjalnego posługiwania się dodatkowym, stygmatyzującym imieniem „Israel”.

Linia Jakoba (Emigracja do Palestyny):
Jakob ożenił się z Sidonie Cohn (ur. 1899). Prześladowania w Berlinie zmusiły ich do walki o przetrwanie poza Europą. Złożyli dokumenty o naturalizację w Mandacie Palestyny. Mieli czwórkę dzieci, w tym córkę Ruth Irene. Dzięki ucieczce ich linia przetrwała, a Jakob zmarł w Tel Awiwie jako wolny człowiek. Jego dokumenty są zdeponowane w Bibliotece Narodowej Izraela.
Linia Leo (Tragedia w Holandii):
Leo przeniósł się do Wrocławia, gdzie poślubił Margarete Herman (ur. 1903). Z tego związku urodził się syn Gerhard. Uciekając przed antysemickim prawem w Rzeszy, schronili się w Amsterdamie. Tam jednak dosięgła ich niemiecka okupacja. Leo został wywieziony i zamordowany w komorze gazowej w Auschwitz.
Linia Dorothei:
Po ślubie przyjęła nazwisko Gerechter. Podobnie jak jej brat Leo, została wywieziona transportem do obozu zagłady w Auschwitz na początku marca 1943 roku, gdzie zginęła.

Nota bibliograficzna i redakcyjna:
Artykuł został opracowany przy wsparciu asystenta AI na podstawie unikalnych materiałów źródłowych . Skany archiwalne oraz dokumentacja historyczna wykorzystane w tekście pochodzą ze zbiorów bibliotek cyfrowych, Archiwum Państwowego w Lesznie syg.14 , maszynopisu Czesław Przygodzkiego zostały odnalezione, skompletowane oraz udostępnione przez Starszego Czempiniaka

Udostępnij