Czempiń u progu zaborów: Analiza pruskiego kwestionariusza statystycznego „Indaganda” oraz planu sytuacyjnego z lat 1793–1794

13 lipca, 2026 /

Wstęp

Drugi rozbiór Polski w 1793 roku przyniósł fundamentalne zmiany geopolityczne i administracyjne dla Wielkopolski. Region ten został zaanektowany przez Królestwo Prus, tworząc nową prowincję pod nazwą Prusy Południowe (Südpreussen). Aby sprawnie zarządzać nowo nabytymi terytoriami, urzędnicy z Berlina natychmiast przystąpili do szczegółowej inwentaryzacji miast i wsi.

Głównym instrumentem tego przedsięwzięcia były tzw. Indaganda – systematyczne kwestionariusze topograficzno-statystyczne wysyłane do lokalnych rządców i magistratów (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin, General-Directorium, Südpreussen, t. VI, nr 372, grudzień 1793). Analizowany dokument tekstowy, towarzyszący mu pierworys mapy z 1793 roku oraz opublikowane w 1943 roku doniesienia o późniejszych reformach fiskalnych z lat 1796–1797 stanowią spójne źródło historyczne obrazujące stan strukturalny, społeczny i gospodarczy prywatnego miasta Czempiń u progu nowej epoki.

1. Topografia, własność i struktura miejska

W 1793 roku Czempiń funkcjonował jako miasto medialne (prywatne – Mediat-Stadt), znajdujące się w rękach polskiego magnata Feliksa Szołdrskiego (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin…, grudzień 1793). Szołdrski, rezydujący na stałe w nieodległym Kórniku, sprawował bezpośrednią jurysdykcję nad miastem za pośrednictwem mianowanego przez siebie magistratu. W odpowiedziach urzędników odnotowano, że miasto nie leży nad żadną dużą rzeką i nie posiada murów obronnych ani bram – było organizmem w pełni otwartym. Główny szlak komunikacyjny i najważniejsze ulice były już wówczas wybrukowane.

Większość zabudowy mieszkalnej charakteryzowała się niską odpornością ogniową, typową dla ówczesnych małych ośrodków miejskich:

  • Feuerstellen (paleniska/gospodarstwa): w granicach samego miasta znajdowało się 55 domów, natomiast na przedmieściu kolejnych 16.
  • Materiały budowlane: spośród zarejestrowanych domostw zaledwie 5 wzniesiono jako konstrukcje murowane z dachówką lub łupkiem. Pozostałe 41 domów pokrytych było gontem, a aż 35 strzechą (słomą).

2. Demografia i struktura wyznaniowa

Zgodnie z podsumowaniem ankiety, całkowita populacja Czempinia wynosiła 608 stałych mieszkańców (z wyłączeniem stacjonującego wojska) (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin…, grudzień 1793). Dane demograficzne precyzyjnie odzwierciedlają strukturę wiekową, płeć i pozycję społeczną mieszkańców:

Grupa społeczna / KategoriaLiczba osób
Mężczyźni i wdowcy122
Kobiety i wdowy135
Synowie nieżonaci (powyżej / poniżej 10 roku życia)47 / 95
Córki niezamężne (powyżej / poniżej 10 roku życia)36 / 98
Czeladnicy i uczniowie rzemieślniczy15 / 6
Służący (mężczyźni / kobiety)14 / 31
Obcy / przyjezdni9
Suma608

Struktura wyznaniowa ukazuje Czempiń jako tygiel wielokulturowy, w którym dominował element polski, z silną reprezentacją mniejszości żydowskiej i niemieckiej:

  • Katolicy: 357 osób (58,7% populacji)
  • Żydzi: 158 osób (26% populacji)
  • Lutheranie (Ewangelicy): 93 osoby (15,3% populacji)

W mieście funkcjonował tylko jeden kościół parafialny (katolicki), przy którym posługę pełnił jeden proboszcz. Edukacja opierała się na dwóch szkołach trywialnych (Trivial-Schulen), w których nauczał po jednym nauczycielu.

3. Pełny profil rzemiosła i handlu detalicznego

Choć rolnictwo (Ackerbau) deklarowano jako główne źródło wyżywienia mieszkańców, miasto posiadało zróżnicowany cechowy profil rzemieślniczy (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin…, grudzień 1793). Kwestionariusz w pytaniu 33 i 35 ujawnia drobiazgową listę zawodów funkcjonujących w Czempiniu, ukazując rzemieślników zrzeszonych oraz samodzielnych:

Rzemieślnicy cechowi (Zunftwerker):

  • Szewcy (Schuster): 20 mistrzów chrześcijańskich
  • Piekarze (Bäcker): 14 mistrzów chrześcijańskich
  • Młynarze (Müller): 9 mistrzów
  • Kołodzieje/Stelmachowie (Stell- und Rademacher): 8 mistrzów
  • Rzeźnicy (Fleischer): 7 chrześcijańskich i 2 żydowskich
  • Kuśnierze (Kürschner): 4 mistrzów
  • Krawcy (Schneider): 4 chrześcijańskich i 6 żydowskich
  • Ślusarze (Schlösser): 3 mistrzów
  • Stolarze (Tischler): 2 mistrzów
  • Bednarze (Böttcher): 1 mistrz
  • Farbiarze (Färber): 1 mistrz
  • Szklarze (Glaser): 1 mistrz
  • Kowale (Huf- und Waffenschmiede): 1 mistrz
  • Garbarze (Lohgärber): 1 mistrz
  • Cieśle (Zimmerleute): 1 mistrz
  • Tkacze lnu i bawełny (Leineweber und Deckenmacher): 22 mistrzów chrześcijańskich

4. Kartograficzne odzwierciedlenie przestrzeni: Plan sytuacyjny z 1793 roku

Bezpośrednim i integralnym dopełnieniem spisanych w Indagandzie danych statystycznych jest pruski plan sytuacyjny zatytułowany „Brouillon von der Stadt Czempin” (Szkic polowy/Pierworys miasta Czempiń). Jak wskazuje inskrypcja w kartuszu w lewym górnym rogu, został on sporządzony na najwyższy rozkaz w 1793 roku.

Wizualna analiza pierworysu dostarcza precyzyjnych informacji przestrzennych, które ściśle korespondują z treścią kwestionariusza:

  • Struktura otwarta: Mapa potwierdza deklarację o braku murów czy bram miejskich. Zabudowa mieszkalna, oznaczona ciemnymi parcelami skupionymi wokół rynku, płynnie przechodzi w tereny uprawne.
  • Geometria gruntów: Pokazuje rozległe terytoria rolne Czempinia podzielone na wąskie pasy gruntu (w tym sekcje opisane jako „Winter Feld” – pole ozime oraz sygnatura D oznaczająca „Brachfeld” – ugór).
  • Lines graniczne i sąsiedztwo wsi: Kartografowie drobiazgowo wyznaczyli granice stykowe z sąsiednimi dobrami i miejscowościami feudalnymi. Na arkuszu widnieją wyraźne inskrypcje określające terytorialne krawędzie, m.in. „Grenze mit dem Dorfe Peterkowitz” (Piotrkowice) po lewej stronie oraz „Pechaniner Grenze” (Granica piechanińska) u góry, dokumentująca bezpośrednie sąsiedztwo z podczempińską wsią Piechanin.
  • Element centralny: Kluczowym punktem odniesienia na planie jest sam środek miejskiego układu przestrzennego – na mapie umieszczony w środku rynku stary ratusz publiczny, o którym wspomina tekst ankiety.

5. Dzieje dokumentu: Losy czempińskich archiwaliów i okupacyjny ślad „R.A. Posen”

Historia fizycznego przetrwania tego cennego dokumentu kartograficznego stanowi dramatyczny i skomplikowany wątek. Sto lat po wkraczaniu urzędników pruskich do Wielkopolski, w 1923 roku, wybitny lokalny historyk i regionalista, ksiądz Franciszek Ruszczyński, opublikował monografię zatytułowaną „Historja Czempinia”. Ksiądz Ruszczyński badał te akta bezpośrednio na miejscu. Na stronie 75 swojego dzieła wyraźnie odnotowano, że oryginalny, wielkoformatowy „Plan miasta i gruntów miejskich z r. 1793” znajdował się wówczas w zasobach lokalnego Archiwum Miejskiego w Czempiniu, zwracając uwagę na wspomniany detal – stary ratusz posadowiony w centralnym punkcie rynku.

Kolejny rozdział w historii dokumentu przyniósł wybuch II wojny światowej. Podczas okupacji hitlerowskiej niemiecki zarząd przejął polskie zbiory archiwalne, tworząc w stolicy regionu instytucję o nazwie Reichsarchiv Posen (Archiwum Rzeszy w Poznaniu). Wtedy właśnie, w celach dokumentacyjnych i inwentaryzacyjnych, niemieccy archiwiści wykonali reprodukcję fotograficzną dokumentu z Czempinia. Świadectwem tej wędrówki jest zachowany do dziś na kopercie szklanego negatywu odręczny skrót proweniencyjny R.A. Posen (Reichsarchiv Posen), oznaczający jednoznacznie, że w tamtym czasie dokumentacja ta formalnie weszła do zasobów Archiwum Poznańskiego.

Samo papierowe, oryginalne dzieło z 1793 roku uległo zaginięciu lub zniszczeniu w wojennej zawierusze – do dnia dzisiejszego nie przetrwał żaden fizyczny, papierowy arkusz mapy. Współczesna nauka zawdzięcza możliwość odtworzenia geometrii dawnego Czempinia wyłącznie ocalałemu negatywowi. Jedynym materialnym śladem planu jest wspomniana szklana klisza fotograficzna, która szczęśliwie przetrwała kataklizm wojenny i spoczywa obecnie w zasobach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Poznaniu (WUOZ Poznań).

6. Przełom fiskalny (1796): Wdrażanie pruskich reform i narodziny kasy miejskiej

Uderzający dla pruskiej administracji brak jakichkolwiek własnych funduszy w kasie miejskiej Czempinia w 1793 roku wymusił na zaborcy przeprowadzenie szybkich zmian organizacyjnych. Badania historyczne opublikowane przez Alberta Koertha rzucają zupełnie nowe światło na to, jak potoczyły się losy finansów miasteczka zaledwie trzy lata po spisaniu kwestionariusza Indaganda.

Jak wynika z pruskich akt podatkowych z 1796 roku przytoczonych przez Koertha na stronach 351–352 analizowanego tomu, nowa administracja prowincjonalna doprowadziła do przełomu finansowego w Czempiniu. W artykule zatytułowanym „In Czempin wurden die Bürgerbeiträge zur Kämmereikasse sorgfältig individuell abgestuft 1796” udokumentowano proces tworzenia niezależnego budżetu gminnego.

Zamiast drenażu całości miejskich zysków przez dwór magnacki w Kórniku, wprowadzono tam stały, regularny system składek mieszczańskich odprowadzanych bezpośrednio na rzecz wyodrębnionego budżetu miejskiego (Kämmereikasse). Składki poszczególnych mieszkańców Czempinia przestały być pobierane w sposób ryczałtowy czy chaotyczny. Wysokość daniny została „starannie i indywidualnie stopniowana” (sorgfältig individuell abgestuft) w zależności od realnych dochodów, zamożności oraz profilu wykonywanego rzemiosła przez konkretnego obywatela. Pozwoliło to na stworzenie stabilnego fundamentu finansowego, dzięki któremu gmina zyskała środki na realizację nakazanych wcześniej pruskich zaleceń przeciwpożarowych.

7. Pruskie zalecenia przeciwpożarowe i krytyka infrastruktury

W pismach zwrotnych z Berlina, podpisanych m.in. przez radcę von Göckinga, stan bezpieczeństwa pożarowego Czempinia wywołał poważne zaniepokojenie urzędników (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin…, grudzień 1793). Dla pruskiej administracji miasto z kilkudziesięcioma paleniskami i zaledwie pięcioma murowanymi obiektami stanowiło ogromne zagrożenie pożarowe.

Zgłoszony inwentarz ratunkowy Czempinia – 8 wiader skórzanych (Feuer-Eimer) oraz 6 haków strażackich (Feuer-Hacken) – został uznany za rażąco niewystarczający i „uderzający” (auffallend gewesen) dla miejscowości tej wielkości. Inwentaryzacja ta, odtworzona współcześnie ze szklanej kliszy fotograficznej, dowodzi jak skromne były zasoby ratunkowe miasta. W zaleceniach pokontrolnych Prusacy sformułowali twarde restrykcje:

  1. Doposażenie w sprzęt: Nakazano natychmiastowe zwielokrotnienie liczby skórzanych wiader, drabin pożarowych oraz zakup sikawek.
  2. Przymus budowlany: Zwrócono się bezpośrednio do Feliksa Szołdrskiego, aby wywarł nacisk na sukcesywną zabudowę pustych parcel miejskich.
  3. Likwidacja strzech: Właściciel ziemski został wezwany do bezpłatnego przekazania drewna konstrukcyjnego (erforderlich Holz) dla najuboższych mieszkańców na odbudowę bezpieczniejszych, krytych dachówką domostw.

8. Finanse, podatki i obciążenia feudalne (Dominium vs. Mieszkańcy)

Analiza finansowa Czempinia obnażała całkowitą ekonomiczną podległość miasta jego prywatnemu właścicielowi (Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin…, grudzień 1793). Kasa miejska (Kämmerey) nie posiadała żadnych własnych aktywów ani pasywów – bilans wynosił zero (nichts).

System podatkowy i przepływy kapitału układały się w sztywne ramy feudalne:

  • Podatki na rzecz Dominium: Mieszkańcy zobowiązani byli płacić coroczny czynsz gruntowy oraz inne daniny bezpośrednio na rzecz Feliksa Szołdrskiego, co w ostatnim roku rozliczeniowym wyniosło kwotę 3422 talarów i 16 groszy.
  • Monopol alkoholowy (Propinacja): Choć w mieście produkowano rocznie duże ilości alkoholu (debitowano 528 beczek piwa i 43 beczki wódki), wszelkie profity kontrolował pan ziemski. Szołdrski wymuszał na okolicznych wsiach zaopatrywanie się w alkohol wyłącznie w Czempiniu.
  • Opłaty drogowe i celne: Pobierano tam tzw. opłatę przejazdową/brukowe (Weggeld). Urzędnicy pruscy odkryli, że choć główne ulice zostały wybrukowane wysiłkiem mieszkańców, to zyski z myta w całości „płynęły do kieszeni hrabiego” (fließt zur Herrschaft).
  • Podatki państwowe: Z dokumentu z roku 1793 wynika, że społeczność chrześcijańska płaciła rocznie 18 talarów i 6 groszy, podczas gdy lokalna społeczność żydowska była obłożona znacznie wyższym podatkiem pogłównym w wysokości 174 talarów.

9. Przełom i weryfikacja administracyjna w raportach z 1794 roku

O ile przełom lat 1793 i 1794 był czasem zbierania surowych danych i polowych pomiarów geodetów, o tyle zachowane dokumenty z 1794 roku to oficjalne, końcowe raporty urzędników pruskich z Poznania przesłane bezpośrednio do Berlina, podsumowujące całą operację statystyczną. Aneksy te przynoszą istotną zmianę dynamiki w relacjach między zaborcą a lokalnym magistratem:

  • Weryfikacja „kłamstw” i nadużyć majątkowych: W raportach z 1794 roku urzędnicy z Generalnego Dyrektoriatu z pedantyczną precyzją punktują lokalne władze Czempinia. Wykazują oni, że zgłoszone w ankietach rzekome „budynki publiczne” to nadinterpretacja i próba ukrycia faktycznego stanu posiadania w celu uniknięcia obciążeń. Wykazano, że gmina miejska nie posiada ani grosza własnego majątku, a wszystkie budynki murowane oraz wpływy podatkowe są w pełni kontrolowane przez dominium kórnickie.
  • Ostateczne ultimatum i decyzja o zachowaniu praw miejskich: To właśnie w dokumentach z 1794 roku Kamera Wojenno-Ekonomiczna w Poznaniu formalnie odpowiada na berlińskie zapytanie, czy Czempiń zasługuje na miano miasta. Urzędnicy decydują: Czempiń zachowa prawa miejskie. Prusacy uznali, że prężnie działające cechy rzemieślnicze (w szczególności aż 22 tkaczy i 20 szewców) realnie dominują nad okolicą i stanowią o gospodarczym statusie osady, a jej degradacja zniszczyłaby lokalny handel. Nałożono jednak na Szołdrskiego bezwzględne ultimatum techniczno-budowlane pod groźbą cofnięcia tej decyzji.
  • Wprowadzenie Prawa Powszechnego (ALR) i status burmistrza: Rok 1794 staje się momentem likwidacji dotychczasowego ustroju. Dokumenty z tego okresu odnotowują wdrożenie w czerwcu Landrechtu pruskiego (Allgemeines Landrecht – ALR), który ostatecznie znosił dawne polskie prawo magdeburgskie i samowolne sądownictwo dominialne. Kontrolerzy berlińscy zanotowali w protokołach z 1794 roku krytyczną uwagę dotyczącą personelu administracyjnego: urzędujący burmistrz, wyznaczony jeszcze przez polskiego dziedzica, został określony jako „nieznający języka niemieckiego” (der deutschen Sprache nicht kundig). Ten brak kompetencji urzędowych i niemożność prowadzenia pruskich ksiąg podatkowych przez dotychczasowego burmistrza zmusiły administrację do narzucenia miastu twardych restrykcji ustrojowych, które ostatecznie doprowadziły do wyodrębnienia niezależnej kasy miejskiej w 1796 roku.

Podsumowanie

Pruskie Indaganda z 1793 roku, przedwojenne świadectwa ks. Ruszczyńskiego oraz odkryte v poznańskich zasobach naukowych z 1943 roku dokumenty podatkowe z 1796 roku tworzą spójny, komplementarny obraz transformacji ustrojowej Czempinia. Z perspektywy Berlina w 1793 roku miasto – ze swoim nieznającym niemieckiego burmistrzem, brakiem wykwalifikowanej kadry medycznej, wysoce palną zabudową oraz całkowitym drenażem finansowym przez dominium Szołdrskiego – jawił się jako struktura skrajnie zacofana.

W końcowych partiach raportu z 23 grudnia 1793 roku urzędnicy wprost stawiali zapytanie, „czy Czempiń w ogóle zasługuje na to, by zachować status miasta” (ob Czempin verdiene, als Stadt bibehalten zu werden). Sugerowano jego degradację do rangi wsi, jeśli właściciel nie przeprowadzi reform. Ostatecznie jednak miasto przetrwało ten kryzys. Pruski rygor urzędniczy wprowadzenie sprawiedliwego, indywidualnie stopniowanego podatku mieszczańskiego w 1796 roku – wymusił modernizację fiskalną i przestrzenną, która pozwoliła Czempiniowi zachować status miejski i bezpieczniej wkroczyć w kolejne stulecie.

Bibliografia i źródła archiwalne:

  1. Acta betr. den Zustand der Stadt Czempin, General-Directorium, Südpreussen, VI Nr. 372, 1793–1794 (Archiwum Państwowe / Deutsches Zentralarchiv GStA ).
  2. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Poznaniu, Szklana klisza negatywowa: Brouillon von der Stadt Czempin. Situationsplan 1793, sygn. historyczna koperty: Reichsarchiv Posen (oryginał z Archiwum Miejskiego w Czempiniu, zaginiony podczas II wojny światowej).
  3. Koerth A., In Czempin wurden die Bürgerbeiträge zur Kämmereikasse sorgfältig individuell abgestuft 1796, „Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Wartheland”, Heft 7/8, 4. Jahrgang, Posen 1943, s. 351–352.
  4. Ruszczyński F., Historja Czempinia, Grodzisk 1923, s. 75.
  5. Wąsicki J., Opisy miast polskich z lat 1793-1794, cz. I, Poznań 1962.
  6. Bussenius J. Ch., Die preussische Verwaltung in Süd- und Neuostpreussen 1793-1806, Heidelberg 1960.

Nota bibliograficzna i redakcyjna:
Artykuł został opracowany przy wsparciu asystenta AI na podstawie unikalnych materiałów źródłowych . Skany archiwalne oraz dokumentacja historyczna wykorzystane w tekście pochodzą ze zbiorów bibliotek cyfrowych oraz Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz: GStA, zostały odnalezione, skompletowane oraz udostępnione przez Starszego Czempiniaka

Udostępnij